UPI की Digital Rupees? नेमका फरक काय?

भारतात डिजिटल व्यवहारांचे प्रमाण झपाट्याने वाढत असताना बहुतांश नागरिक रोजच्या व्यवहारांसाठी युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI) वापरतात. दुसरीकडे, रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) ने सुरू केलेला डिजिटल रुपया (e₹) हा देखील चर्चेचा विषय ठरत आहे. अनेकांच्या मनात प्रश्न निर्माण होतो की, UPI आणि डिजिटल रुपया हे दोन्ही सारखेच आहेत का? प्रत्यक्षात या दोन्ही संकल्पना वेगळ्या असून त्यांचे कार्य आणि उद्देशही भिन्न आहेत.

UPI म्हणजे काय?

UPI ही डिजिटल पेमेंट प्रणाली आहे. या माध्यमातून एका बँक खात्यातील रक्कम दुसऱ्या बँक खात्यात तात्काळ हस्तांतरित केली जाते. म्हणजेच, व्यवहारासाठी वापरली जाणारी रक्कम ही आपल्या बँक खात्यातीलच असते. गुगल पे, फोनपे, भीम, पेटीएम यांसारख्या अॅप्सद्वारे UPI व्यवहार केले जातात.

थोडक्यात, UPI म्हणजे पैसे पाठविण्याचा मार्ग (Payment Rail) आहे; तो स्वतः पैसा नाही.

डिजिटल रुपया म्हणजे काय?

डिजिटल रुपया (e₹) ही रिझर्व्ह बँकेने जारी केलेली डिजिटल चलनरूपी नोट आहे. जशी आपल्या खिशात रोख नोटा असतात, त्याचप्रमाणे डिजिटल रुपया हा मोबाईलमधील डिजिटल वॉलेटमध्ये ठेवला जातो. या व्यवहारात पैसे एका बँक खात्यातून दुसऱ्या खात्यात जात नाहीत, तर डिजिटल रुपयांचे टोकन एका वॉलेटमधून दुसऱ्या वॉलेटमध्ये हस्तांतरित होतात.

यामुळे डिजिटल रुपया हा रोख रकमेचा डिजिटल पर्याय मानला जातो.

व्यवहारातील फरक समजून घ्या

समजा, तुम्ही किराणा दुकानातून ५०० रुपयांची खरेदी केली.

UPI वापरल्यास तुमच्या बँक खात्यातून ५०० रुपये दुकानदाराच्या बँक खात्यात जातात.

डिजिटल रुपया वापरल्यास तुमच्या e₹ वॉलेटमधील ५०० रुपयांचे डिजिटल टोकन दुकानदाराच्या e₹ वॉलेटमध्ये हस्तांतरित होतात. हा व्यवहार डिजिटल स्वरूपातील रोख रक्कम दिल्यासारखा असतो.

मुख्य फरक

UPI डिजिटल रुपया (e₹)

पेमेंट करण्याची प्रणाली आरबीआयने जारी केलेले डिजिटल चलन
बँक खात्यातील पैसे वापरले जातात डिजिटल वॉलेटमधील e₹ वापरले जातात
बँक खात्याशी जोडणे आवश्यक e₹ वॉलेट आवश्यक
व्यवहार बँकिंग प्रणालीतून होतो डिजिटल चलनाचे थेट हस्तांतरण होते
NPCIच्या UPI नेटवर्कवर आधारित RBIच्या केंद्रीय बँक डिजिटल चलनावर (CBDC) आधारित

डिजिटल रुपयाचे फायदे

रिझर्व्ह बँकेच्या हमीसह डिजिटल चलन.

रोख रकमेप्रमाणे डिजिटल व्यवहाराची सुविधा.

व्यवहार जलद आणि सुरक्षित.

भविष्यात ऑफलाइन व्यवहारांचीही क्षमता विकसित करण्याचा प्रयत्न.

डिजिटल अर्थव्यवस्थेला चालना.

UPIचे फायदे

देशभरात सर्वाधिक स्वीकारलेली पेमेंट प्रणाली.

कोणत्याही बँक खात्याशी जोडून वापरता येते.

QR कोड स्कॅन करून काही सेकंदांत व्यवहार.

कोणतेही अतिरिक्त डिजिटल वॉलेट ठेवण्याची आवश्यकता नाही.


भविष्यात दोन्हींची भूमिका

तज्ज्ञांच्या मते, डिजिटल रुपया हा UPIचा पर्याय नसून पूरक व्यवस्था आहे. UPI व्यवहार अधिक सोपे आणि व्यापक करण्याचे काम करत राहील, तर डिजिटल रुपया हा रोख चलनाचा सुरक्षित डिजिटल पर्याय म्हणून विकसित होईल. त्यामुळे भविष्यात दोन्ही प्रणाली एकत्रितपणे भारताच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेला अधिक बळकटी देतील.

सोप्या शब्दांत…

UPI म्हणजे पैसे पाठविण्याचा मार्ग.

डिजिटल रुपया म्हणजे आरबीआयने जारी केलेला डिजिटल पैसा.


यामुळे दोन्हींचा उद्देश डिजिटल व्यवहार सुलभ करणे हा असला, तरी UPI ही पेमेंट प्रणाली आहे, तर डिजिटल रुपया हे डिजिटल चलन आहे, हा दोघांमधील मूलभूत फरक आहे.