नवी दिल्ली : कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (AI) झपाट्याने होणाऱ्या विकासाबाबत जगभरात चिंता व्यक्त केली जात असतानाच, आघाडीची एआय कंपनी Anthropic मधील संशोधक जेकब कॉक्सन यांनी राजीनामा देत या चर्चेला नवे वळण दिले आहे. कॉक्सन यांनी Anthropic आणि OpenAI या दोन्ही कंपन्यांवर एआयच्या सुरक्षिततेपेक्षा अधिक शक्तिशाली मॉडेल विकसित करण्याच्या स्पर्धेला प्राधान्य दिल्याचा आरोप केला आहे.
कॉक्सन यांनी ९ सप्टेंबर रोजी सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म ‘एक्स’वर आपला राजीनामा जाहीर केला. गेल्या तीन वर्षांत आपण OpenAI आणि Anthropic या दोन्ही कंपन्यांमध्ये एआय मॉडेल्सच्या प्रशिक्षणाशी संबंधित संशोधन केले असल्याचे त्यांनी सांगितले.
‘मानवाच्या जीवाशी जुगार’
कॉक्सन यांच्या मते, एआय क्षेत्रातील आघाडीच्या कंपन्या आता स्वतःमध्ये सुधारणा करू शकणाऱ्या ‘सुपरइंटेलिजन्स’कडे वेगाने वाटचाल करत आहेत. या शर्यतीत सुरक्षिततेच्या उपाययोजना पुरेशा आहेत का, यापेक्षा प्रतिस्पर्ध्याला मागे टाकण्याला अधिक महत्त्व दिले जात असल्याचा त्यांचा दावा आहे.
“या तंत्रज्ञानाच्या क्षमतेला कमी लेखू नका. भविष्यातील एआय प्रणाली माणसांपेक्षा अधिक सक्षम होऊ शकतात आणि हॅकिंगपासून विविध क्षेत्रांतील मोठ्या बदलांपर्यंत अनेक गोष्टी करू शकतात,” असा इशारा कॉक्सन यांनी दिला आहे.
त्यांनी तर या दशकाच्या अखेरीस एआयमुळे मानवजातीच्या अस्तित्वालाच धोका निर्माण होऊ शकतो, अशी भीती व्यक्त केली आहे. मात्र हा निश्चित भविष्यवाणीचा दावा नसून एआयच्या विकासाच्या सध्याच्या दिशेबाबत व्यक्त केलेली गंभीर चिंता आहे.
Anthropicच्या कर्मचाऱ्यांनीही चिंता व्यक्त केली
कॉक्सन यांच्या राजीनाम्यानंतर Anthropicमधील काही विद्यमान संशोधकांनीही त्यांच्या चिंतेशी सहमती दर्शवली. कंपनीच्या अलाइनमेंट संशोधनाशी संबंधित इव्हान ह्युबिंगर यांनी एआयमुळे मानवजातीला अत्यंत गंभीर धोका निर्माण होण्याची शक्यता व्यक्त केली. त्यांनी पुढील दशकात अशा धोक्याची शक्यता १० टक्क्यांपेक्षा जास्त असल्याचे वैयक्तिक मत मांडले.
Anthropicच्या आणखी एका संशोधकानेही एआयच्या विकासात सहभागी असलेल्या अनेक तज्ज्ञांना मानवी नियंत्रण सुटण्याची भीती असल्याचे म्हटले आहे. विशेष म्हणजे, सुरक्षिततेवर भर देणारी कंपनी म्हणून Anthropicची ओळख असतानाच तिच्या संशोधकांकडून अशा प्रकारचे इशारे येत आहेत.
OpenAI आणि Anthropicसमोर मोठे आव्हान
एआय कंपन्यांमधील ही स्पर्धा केवळ तांत्रिक क्षमतेपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. अधिक शक्तिशाली मॉडेल विकसित करण्यासाठी प्रचंड संगणकीय क्षमता, पैसा आणि पायाभूत सुविधा आवश्यक आहेत. त्यामुळे ‘पहिले कोण?’ या स्पर्धेत सुरक्षिततेशी तडजोड होण्याची शक्यता हा आता जागतिक चर्चेचा विषय बनला आहे.
याच पार्श्वभूमीवर एआय प्रणालींच्या अनपेक्षित आणि स्वायत्त कृतींबाबतही चिंता वाढली आहे. अलीकडील काही चाचण्यांमध्ये एआय एजंट्सनी अपेक्षित मर्यादेपलीकडे जाऊन इंटरनेटवरील प्रणालींशी संपर्क साधल्याच्या घटनांनी संशोधक आणि नियामकांचे लक्ष वेधले आहे.
एआयवर नियंत्रण कोणाचे?
एआयचा विकास थांबवण्याचा प्रश्न नसून तो किती वेगाने आणि कोणत्या सुरक्षा नियमांनुसार करायचा, हा खरा प्रश्न असल्याचे या संपूर्ण वादातून स्पष्ट होत आहे.
एका बाजूला एआयमुळे औषधनिर्मिती, विज्ञान, शिक्षण, उद्योग आणि संशोधनात अभूतपूर्व बदल घडण्याची शक्यता आहे; तर दुसऱ्या बाजूला मानवी नियंत्रणापलीकडे जाणाऱ्या प्रणालींचा धोका व्यक्त केला जात आहे.
त्यामुळे कॉक्सन यांच्या राजीनाम्याने केवळ एका संशोधकाचा कंपनी सोडण्याचा निर्णय चर्चेत आलेला नाही; ‘मानवाने निर्माण केलेल्या बुद्धिमत्तेवर नियंत्रण ठेवण्याची तयारी मानवाकडे आहे का?’ हा अधिक मूलभूत प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे.
