चेहऱ्याच्या छायाचित्रावरून कर्करुग्णाच्या जगण्याच्या शक्यतेचा अंदाज; ‘एआय’चे नवे संशोधन

नवी दिल्ली : कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (एआय) मदतीने आता कर्करोगाच्या रुग्णाच्या चेहऱ्याच्या एका छायाचित्रावरून त्याचे जैविक वय आणि जगण्याच्या शक्यतेशी संबंधित अंदाज वर्तविण्याचे तंत्रज्ञान विकसित करण्यात आले आहे. अमेरिकेतील ‘मास जनरल ब्रिघम’ या संशोधन संस्थेतील संशोधकांनी विकसित केलेल्या या प्रणालीमुळे भविष्यात कर्करुग्णांच्या उपचारांचे नियोजन करण्यासाठी डॉक्टरांना अतिरिक्त माहिती मिळू शकते. मात्र, या तंत्रज्ञानाचा नियमित वैद्यकीय वापर सुरू करण्यापूर्वी त्याची अधिक व्यापक चाचणी आणि पडताळणी आवश्यक आहे.

या संशोधनाचे निष्कर्ष ‘द लॅन्सेट डिजिटल हेल्थ’ या वैद्यकीय नियतकालिकात प्रसिद्ध झाले आहेत. संशोधकांनी ‘फाउंडेशन आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स फॉर हेल्थ रिकग्निशन’ (एफएएचआर-फेस) या कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेलच्या प्रशिक्षणासाठी सार्वजनिकरीत्या उपलब्ध असलेल्या चार कोटींहून अधिक चेहऱ्यांच्या छायाचित्रांचा वापर केला. त्यानंतर या मॉडेलच्या आधारे जैविक वयाचा अंदाज आणि कर्करुग्णांच्या जगण्याच्या शक्यतेचे मूल्यमापन करणारी दोन स्वतंत्र साधने विकसित करण्यात आली.

जैविक वय आणि जगण्याच्या शक्यतेचे मूल्यमापन

या प्रणालीतील ‘एफएएचआर-फेसएज’ हे साधन व्यक्तीच्या चेहऱ्यावरून तिच्या जैविक वयाचा अंदाज घेते. जैविक वय म्हणजे केवळ जन्मतारखेनुसार ठरणारे वय नव्हे, तर शरीराच्या स्थितीशी संबंधित वृद्धत्वाचे संकेत. एखाद्या व्यक्तीचे जैविक वय तिच्या प्रत्यक्ष वयापेक्षा अधिक असल्याचे आढळल्यास, ते आरोग्याच्या स्थितीविषयी अतिरिक्त संकेत देऊ शकते.

दुसरे साधन, ‘एफएएचआर-फेससर्व्हायव्हल’, चेहऱ्याच्या छायाचित्रातील वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण करून कर्करुग्णांच्या जगण्याच्या शक्यतेशी संबंधित अंदाज वर्तवते. या दोन्ही साधनांचा उद्देश वेगळा असून, त्यातून मिळणारी माहिती डॉक्टरांना रुग्णाच्या एकूण शारीरिक स्थितीचे मूल्यमापन करण्यास मदत करू शकते.

संशोधनात चेहऱ्यावर दिसणारे वृद्धत्व आणि कर्करुग्णांच्या मृत्यूच्या धोक्यातील संबंधाचा अभ्यास करण्यात आला. प्रत्यक्ष वयाच्या तुलनेत चेहऱ्यावर अधिक वृद्धत्व दिसणाऱ्या रुग्णांमध्ये मृत्यूचा धोका अधिक असल्याचे निष्कर्षांतून दिसून आले. मात्र, याचा अर्थ केवळ चेहऱ्यावरून एखाद्या रुग्णाचे आयुष्य किती असेल, हे निश्चितपणे सांगता येते असा नाही.

उपचारांचे नियोजन करण्यासाठी संभाव्य उपयोग

कर्करोगावरील उपचार ठरवताना रुग्णाचे वय, कर्करोगाचा प्रकार आणि टप्पा, इतर आजार, शारीरिक क्षमता तसेच उपचार सहन करण्याची क्षमता यांचा विचार केला जातो. विशेषतः शस्त्रक्रिया, किरणोपचार किंवा औषधोपचारांसारखे तीव्र उपचार देताना रुग्णाची शारीरिक स्थिती समजून घेणे महत्त्वाचे असते.

चेहऱ्याच्या छायाचित्रावर आधारित एआय प्रणालीमुळे रुग्णाच्या आरोग्यस्थितीविषयी अतिरिक्त संकेत मिळू शकतात. ही पद्धत तुलनेने सोपी असून, तिच्यासाठी स्वतंत्र आक्रमक वैद्यकीय चाचणीची आवश्यकता नसते. त्यामुळे भविष्यात रुग्णाच्या शारीरिक क्षमतेचे मूल्यमापन आणि वैयक्तिक उपचारांचे नियोजन करण्यासाठी या तंत्रज्ञानाचा उपयोग होण्याची शक्यता आहे.

मात्र, चेहऱ्यावरील बदलांवरून आरोग्याचे अचूक मूल्यमापन करण्यासाठी अधिक संशोधन आवश्यक आहे. विशेषतः भारतीयांसह विविध वंशीय आणि लोकसंख्यात्मक गटांमध्ये या मॉडेलची अचूकता किती आहे, याची पडताळणी करणे महत्त्वाचे ठरेल.

डॉक्टरांच्या निर्णयाची जागा घेणार नाही

या संशोधनामुळे वैद्यकीय क्षेत्रात एआयच्या वापरासाठी नवी दिशा उपलब्ध झाली असली, तरी हे तंत्रज्ञान अद्याप डॉक्टरांच्या वैद्यकीय तपासणीची जागा घेऊ शकत नाही. रुग्णाच्या चेहऱ्यावरील छायाचित्र, त्याचे जैविक वय किंवा एआयने दिलेला जोखीम-अंदाज यांपैकी कोणतीही एक बाब उपचार ठरविण्यासाठी पुरेशी नाही.

रुग्णाचे वैद्यकीय अहवाल, कर्करोगाचा प्रकार, उपचारांना मिळणारा प्रतिसाद आणि एकूण आरोग्यस्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक असते. तसेच, छायाचित्रांमधील प्रकाश, कॅमेऱ्याची गुणवत्ता, चेहऱ्यावरील बदल आणि विविध लोकसंख्यांमधील फरक यांमुळे निष्कर्षांवर परिणाम होऊ शकतो.

त्यामुळे या संशोधनाकडे कर्करोगाचे निदान किंवा मृत्यूची निश्चित भविष्यवाणी करणारे तंत्रज्ञान म्हणून न पाहता, डॉक्टरांना निर्णय घेण्यासाठी अतिरिक्त माहिती देऊ शकणारे संभाव्य साधन म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरेल. भविष्यातील विस्तृत चाचण्यांमधून त्याची उपयुक्तता आणि मर्यादा स्पष्ट झाल्यानंतरच प्रत्यक्ष उपचारपद्धतीत त्याचा वापर कितपत करता येईल, हे ठरेल.