कॅनेडियन लेखिका अॅन कार्सन यांना साहित्याचे नोबेल
स्टॉकहोम : कॅनेडियन कवयित्री, लेखिका, निबंधकार आणि अनुवादक अॅन कार्सन यांना २०२६ सालचा साहित्याचा नोबेल पुरस्कार जाहीर झाला आहे. अभिजात साहित्यपरंपरेशी सर्जनशील संवाद साधत आधुनिक साहित्यासाठी नवी रूपे निर्माण करणाऱ्या त्यांच्या धाडसी आणि अभिनव साहित्यकृतींसाठी हा पुरस्कार देण्यात आल्याचे स्वीडिश अकादमीने गुरुवारी जाहीर केले.
७६ वर्षीय कार्सन यांचा जन्म कॅनडातील टोरांटो येथे झाला. प्राचीन ग्रीक साहित्य आणि भाषेचा सखोल अभ्यास हा त्यांच्या लेखनाचा महत्त्वाचा आधार राहिला आहे. कविता, गद्य, नाटक, अनुवाद, साहित्यिक समीक्षा आणि दृश्यकलेचा वापर अशा विविध साहित्यप्रकारांच्या सीमा ओलांडणारे त्यांचे लेखन हे त्यांचे वैशिष्ट्य मानले जाते. प्राचीन ग्रीक साहित्य आधुनिक संदर्भांशी जोडत त्यांनी अनेक पारंपरिक कथांना आणि व्यक्तिरेखांना नवा अर्थ दिला.
कार्सन यांच्या लेखनात कविता आणि गद्य यांच्यातील पारंपरिक भेद अनेकदा पुसला जातो. प्राचीन ग्रीक साहित्याचे त्यांनी केलेले अनुवादही स्वतंत्र साहित्यकृती म्हणून महत्त्वाचे मानले जातात. स्वीडिश अकादमीने त्यांच्या लेखनात शब्दांच्या व्युत्पत्तीचा अभ्यास आणि नव्या अर्थनिर्मितीची काव्यात्मक आकांक्षा यांचा संगम असल्याचे नमूद केले आहे.
त्यांच्या ‘Eros the Bittersweet’ या पुस्तकात प्राचीन ग्रीक साहित्यातील प्रेम आणि इच्छेच्या संकल्पनांचा वेध घेण्यात आला आहे. ‘Autobiography of Red’ ही त्यांची विशेष गाजलेली कादंबरी-कविता असून प्राचीन ग्रीक पुराणातील गेरीऑन या व्यक्तिरेखेचे आधुनिक संदर्भात पुनर्कल्पन केले आहे. ‘Men in the Off Hours’, ‘The Beauty of the Husband’, ‘Nox’ आणि ‘Wrong Norma’ ही त्यांची अन्य उल्लेखनीय पुस्तके आहेत.
‘Norma Jeane Baker of Troy’ या २०१९ मधील प्रयोगशील साहित्यकृतीत कार्सन यांनी ट्रॉयची हेलन आणि अभिनेत्री मर्लिन मन्रो या दोन भिन्न व्यक्तिरेखांना एका कलात्मक चौकटीत आणले. प्राचीन ग्रीक नाट्यपरंपरा आणि आधुनिक लोकप्रिय संस्कृती यांची सांगड घालण्याच्या त्यांच्या शैलीचे हे उदाहरण मानले जाते.
‘Nox’ या २०१० मधील पुस्तकात त्यांनी आपल्या दिवंगत भावाच्या स्मृतीचा शोध घेतला. छायाचित्रे, पत्रे, चित्रे आणि मजकूर यांचा वापर करून पुस्तकाची रचना करण्यात आली आहे. त्यामुळे पारंपरिक पुस्तकाच्या चौकटीपलीकडे जाऊन साहित्यकृतीला दृश्यकलेचा आकार देण्याचा त्यांचा प्रयत्नही या पुस्तकातून दिसतो.
कार्सन यांनी कॅनडा आणि अमेरिकेतील विविध विद्यापीठांमध्ये अभिजात साहित्याचे अध्यापन केले आहे. प्राचीन ग्रीक साहित्याचे अभ्यासक म्हणून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास पुढे कविता, अनुवाद, नाटक आणि प्रयोगशील लेखनाकडे वळला. दृश्यकलाकार, नर्तक, संगीतकार आणि रंगभूमीवरील कलाकारांसोबतही त्यांनी काम केले आहे.
साहित्याचे नोबेल मिळाल्याची बातमी समजली तेव्हा कार्सन आइसलँडमध्ये असल्याचे स्वीडिश अकादमीच्या कायमस्वरूपी सचिवांनी सांगितले. अकादमीशी दूरध्वनीवरून झालेल्या संभाषणात त्या पुरस्काराने आश्चर्यचकित झाल्याचे सांगण्यात आले. कार्सन यांना २०२२ मध्ये आइसलँडचे नागरिकत्वही मिळाले आहे.
कार्सन यांचा समावेश यंदाच्या साहित्याच्या नोबेलसाठी चर्चेत असलेल्या संभाव्य विजेत्यांमध्ये होताच. त्यांच्या निवडीमुळे प्राचीन साहित्यपरंपरा आणि आधुनिक साहित्यप्रयोग यांच्यातील संवादाला नोबेल समितीने पुन्हा अधोरेखित केले आहे. २०२५ मध्ये साहित्याचे नोबेल हंगेरियन लेखक लास्लो क्रास्नाहोरकाई यांना मिळाले होते.
