‘इतकी युद्धे थांबवूनही माझ्या कामाची दखल नाही’

वॉशिंग्टन/सिराक्यूज : नोबेल शांतता पुरस्कार २०२६ आपल्याला न मिळाल्यामुळे अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी नॉर्वेवर तीव्र शब्दांत टीका केली आहे. हा निर्णय ‘लज्जास्पद आणि मानहानीकारक’ असल्याचे सांगत, त्यामुळे नॉर्वेच्या नावावर कायमचा डाग पडला आहे, अशी संतप्त प्रतिक्रिया ट्रम्प यांनी दिली. दक्षिण आफ्रिकेतील ज्येष्ठ न्यायाधीश आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या माजी मानवाधिकार उच्चायुक्त नवी पिल्ले यांना यंदाचा शांतता पुरस्कार जाहीर झाल्यानंतर ट्रम्प यांनी ही टीका केली.

अमेरिकेतील न्यूयॉर्क राज्यातील सिराक्यूज येथे रिपब्लिकन पक्षाच्या उमेदवारांच्या प्रचारासाठी आयोजित सभेत बोलताना ट्रम्प यांनी पुरस्काराच्या निर्णयावर नाराजी व्यक्त केली. अमेरिकेचे अध्यक्ष म्हणून आपण अनेक संघर्ष थांबविण्यात आणि युद्धे टाळण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली असल्याचा दावा त्यांनी केला. मात्र, या कामाची दखल न घेता पुरस्कार दुसऱ्याच व्यक्तीला देण्यात आल्याबद्दल त्यांनी नोबेल समितीवर टीका केली.

‘हा नॉर्वे देशावर आणि हा लज्जास्पद व मानहानीकारक निर्णय घेणाऱ्या लोकांवर कायमचा डाग आहे,’ अशा आशयाचे विधान ट्रम्प यांनी केले. नोबेल शांतता पुरस्कार काही कट्टर वैचारिक विचारसरणीच्या लोकांमुळे कायमचा बदनाम झाला आहे, असा आरोपही त्यांनी केला. ‘आम्ही हे विसरणार नाही, नॉर्वे,’ असे म्हणत त्यांनी आपली नाराजी व्यक्त केली.

‘अनेक युद्धे थांबवली’; ट्रम्प यांचा दावा

जगातील अनेक संघर्षांमध्ये आपण मध्यस्थी केली किंवा संभाव्य युद्धे रोखली, असा दावा ट्रम्प यांनी सभेत केला. उत्तर आणि दक्षिण कोरिया, जपान आणि उत्तर कोरिया तसेच चीन आणि तैवान यांच्यातील तणावाच्या संदर्भातही त्यांनी आपल्या भूमिकेचा उल्लेख केला. मात्र, या सर्व संघर्षांमध्ये आपण नेमकी कोणती भूमिका बजावली, याबाबत त्यांनी सविस्तर पुरावे सादर केले नाहीत.

इराण आणि रशिया-युक्रेन युद्धाबाबतही आपण लवकरच तोडगा काढू, असे ट्रम्प म्हणाले. इराणविरुद्ध सुरू असलेल्या संघर्षाचा उल्लेख करताना त्यांनी कठोर भूमिका मांडली. इराणने अमेरिकेच्या अटी स्वीकाराव्यात, अन्यथा गंभीर परिणामांना सामोरे जावे लागेल, असा इशाराही त्यांनी दिला.

इराणला अण्वस्त्रे विकसित करण्यापासून रोखल्याचा आणि त्यामुळे मध्यपूर्वेसह अन्य भागांतील अनेकांचे प्राण वाचवल्याचा दावाही ट्रम्प यांनी केला. मात्र, त्यांचे हे दावे आणि विविध संघर्षांमधील प्रत्यक्ष परिस्थिती यांमध्ये फरक असल्याचे आंतरराष्ट्रीय घडामोडींच्या विश्लेषणातून स्पष्ट होते.

नवी पिल्ले यांच्याबद्दल अवमानकारक वक्तव्य

यंदाचा नोबेल शांतता पुरस्कार दक्षिण आफ्रिकेतील ज्येष्ठ न्यायाधीश नवी पिल्ले यांना जाहीर झाला. पिल्ले यांनी आंतरराष्ट्रीय कायदा, मानवाधिकार आणि युद्धगुन्ह्यांसाठी जबाबदारी निश्चित करण्याच्या क्षेत्रात दीर्घकाळ काम केले आहे. त्यांनी संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवाधिकार उच्चायुक्तपदाची जबाबदारीही सांभाळली होती.

पिल्ले यांच्याबद्दल बोलताना ट्रम्प यांनी त्यांना ‘अनोळखी व्यक्ती’ असे संबोधले. संयुक्त राष्ट्रांशी संबंधित असलेल्या एका उदारमतवादी व्यक्तीला हा पुरस्कार देण्यात आल्याची टीका त्यांनी केली. पिल्ले यांना पुरस्कार देण्याचा निर्णय हा आपल्या कामगिरीकडे दुर्लक्ष करणारा असल्याचे ट्रम्प यांच्या विधानांतून दिसून आले.

पिल्ले यांनी मात्र हा पुरस्कार केवळ वैयक्तिक सन्मान म्हणून न स्वीकारता, आंतरराष्ट्रीय गुन्ह्यांमधून बचावलेल्या पीडितांना समर्पित करण्याची भूमिका मांडली आहे.

गाझामधील युद्धगुन्ह्यांच्या चौकशीतील भूमिका

नोबेल समितीने पिल्ले यांना शांतता पुरस्कार देताना आंतरराष्ट्रीय कायद्याचे संरक्षण, मानवाधिकार आणि युद्धगुन्हे, मानवतेविरुद्धचे गुन्हे तसेच नरसंहारासाठी जबाबदारी निश्चित करण्याच्या त्यांच्या योगदानाची दखल घेतली.

गाझामधील परिस्थितीच्या चौकशीसाठी स्थापन करण्यात आलेल्या संयुक्त राष्ट्रांच्या स्वतंत्र आंतरराष्ट्रीय चौकशी आयोगाच्या अध्यक्षपदाची जबाबदारी पिल्ले यांनी २०२१ ते २०२५ या काळात सांभाळली. या आयोगाने २०२५ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या अहवालात गाझामधील इस्रायलच्या कारवायांबाबत नरसंहाराचे निष्कर्ष नोंदविले होते. इस्रायलने हे आरोप फेटाळले आहेत.

पिल्ले यांनी आंतरराष्ट्रीय न्यायव्यवस्थेच्या स्वायत्ततेचे समर्थन केले असून, आंतरराष्ट्रीय कायदा आणि मानवाधिकार संस्थांवर राजकीय दबाव वाढत असल्याबद्दल चिंता व्यक्त केली आहे. त्यामुळे त्यांना पुरस्कार देण्याचा निर्णय हा केवळ वैयक्तिक कामगिरीचा गौरव नसून, आंतरराष्ट्रीय कायद्याच्या महत्त्वाचा संदेश असल्याचे नोबेल समितीने स्पष्ट केले.

पुरस्कार निवडण्याचा अधिकार नॉर्वे सरकारला नाही

ट्रम्प यांनी नॉर्वेवर टीका केली असली, तरी नोबेल शांतता पुरस्कार विजेत्याची निवड नॉर्वेजियन नोबेल समिती करते. ही समिती नॉर्वेच्या संसदेने नियुक्त केलेल्या सदस्यांची असली, तरी पुरस्कार विजेत्याची निवड करताना ती स्वतंत्रपणे निर्णय घेते. नॉर्वे सरकार पुरस्काराचा विजेता ठरवत नाही.

नोबेल समितीने यंदाच्या पुरस्कारासाठी एकूण २८७ उमेदवारांची नोंद झाल्याचे नमूद केले होते. पिल्ले यांच्या निवडीमागे आंतरराष्ट्रीय कायदा, मानवाधिकार आणि युद्धगुन्ह्यांसाठी उत्तरदायित्व निश्चित करण्यातील त्यांचे योगदान ही प्रमुख कारणे होती.

ट्रम्प यांची पुरस्कारासाठीची जुनी इच्छा

डोनाल्ड ट्रम्प यांनी यापूर्वीही अनेकदा आपण नोबेल शांतता पुरस्कारासाठी पात्र असल्याचे म्हटले आहे. विविध देशांमधील संघर्ष सोडविण्यासाठी आपण प्रयत्न केले असून, त्याबद्दल आंतरराष्ट्रीय समुदायाने आपला गौरव करायला हवा, अशी त्यांची भूमिका राहिली आहे.

यंदा मात्र इराणशी संबंधित सुरू असलेल्या युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर त्यांना पुरस्कार मिळण्याची शक्यता चर्चेत होती. अखेरीस हा पुरस्कार पिल्ले यांना जाहीर झाल्यानंतर ट्रम्प यांनी नोबेल समितीच्या निर्णयावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले.

ट्रम्प यांच्या प्रतिक्रियेमुळे शांतता पुरस्काराच्या निवडीभोवती राजकीय वाद निर्माण झाला आहे. एका बाजूला युद्ध थांबविण्यातील आपल्या भूमिकेचा पुरस्कार म्हणून गौरव व्हावा, अशी ट्रम्प यांची अपेक्षा आहे; तर दुसऱ्या बाजूला नोबेल समितीने आंतरराष्ट्रीय कायदा, मानवाधिकार आणि युद्धगुन्ह्यांसाठी उत्तरदायित्व या मूल्यांना प्राधान्य दिले आहे. त्यामुळे यंदाच्या पुरस्कारावरून निर्माण झालेला वाद हा केवळ एका व्यक्तीच्या नाराजीपुरता मर्यादित नसून, जागतिक राजकारणात शांतता आणि न्याय यांचे मूल्यमापन कसे केले जाते, याबाबतचा संघर्षही अधोरेखित करतो.